جایگاه

اِقلید شهری در شمال استان فارس بوده که محله هایی با نام های الیاسان، رودخانه(روخونه)، حاج نبی، عصار، باغستان و اُرگَمان، محله رود محله حسین محله بازار محله چراغی محله محمد شاهی محله اسلمون محله تل غلات محله فسارود محله باغ نو محله حاج نوروزی محله سید ابوالحسن محله امام زاده محله سید محمد حسین آباد پره باد پرپنجه آقاکِه و شهرک قدس و... دارد. جمعیت این شهر بر طبق سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با ۶۷۰۰۰ نفر و جمعیت کل شهرستان برابر ۱۵۱۰۰۰ نفر بوده‌است (مرکز آمار ایران). اقلید حدودا ۲۵۰ کیلومتر با اصفهان، ۲۵۰ کیلومتر با شیراز، ۲۰۰ کیلومتر با یزد و ۱۶۰ کیلومتر با یاسوج فاصله دارد.

اقلید ‌دارای هوایی معتدل است و چراگاه‌های فراوانی داردو در پنج ماه از بهار و تابستان منطقه سردسیر ایل‌های گوناگونی مانند قشقایی و عرب باصری‌ است. از طایفه‌ها و تیره‌های ‌دیگر می‌توان‌ از طایفه‌های ‌فارسیمدان، کله‌کو، کشکولی، اسلاملو و طایفه‌های کلمه‌ای و گردشولی از ایل ممسنی نام برد.

زبان مردم اقلید، فارسی اما به خاطر وضعیت منطقه لهجه‌های متفاوتی دارند. آداب و رسوم مردم اقلید با توجه به ویژگی‌های مخصوص خود بیشتر به آداب و رسوم مردم فارس می‌ماند و از نظر زندگی و برخورد با مردم منحصر به فرد است. خون گرم بودن، زود آشنا شدن، با نیتی پاک و باطنی با صفا با مهمان بر خورد کردن و برنامه ریزی نمودن با ظرافتی خاص در مورد بعضی از مراسم مانند عروسی و عزاداری، عید نوروز و عید غدیر از دیگر ویژگی‌های مردم اقلید است.

مهم‌ترین صنعت دستی در شهرستان اقلید؛ فرش بافی است چون اصلی‌ترین کار و پیشه مردم منطقه فرش بافی است. شمار دستگاه‌های قالی بافی این شهرستان بیش از هزار دستگاه است و دو شرکت بزرگ فرش بافی نیز در اقلید فعال است. طرح و نقش فرش‌ها، محلی و بیشتر نفش هیبت لو است، اما در کارگاه‌های شرکت فرش نیز نقشه‌های دیگری بافته می‌شوند که به نام فرش‌های آباده‌ای در بازار به فروش می‌رسند. بیشتر مردم نواحی روستایی اقلید به قالی بافی مشغول هستند و این کار را بیش‌تر زنان و دختران به عهده دارند. توانمندی‌های شهرستان اقلید در زمینه بافته‌های داری (قالی و گبه) قابل توجه‌است، به این ترتیب که این شهرستان قادر است انواع فرش دست‌باف با میزان تولید سالیانه ۴۰ هزار مترمربع و همین میزان صادرات و گبه بافی به میزان تولید سالیانه ۵ هزار مترمربع و به همین میزان صادرات داشته باشد. گیوه‌بافی، جاجیم‌بافی و نمد‌مالی از دیگر صنایع دستی این شهرستان است که در تمام روستاها و شهرهای این منطقه تولید و عرضه می‌شوند. برخی از این تولیدات جنبه صادراتی و برخی دیگر تنها جنبه مصرف محلی دارند. دریاچه کافتر و آبشار دشتک ابرج و چشمه‌های متعددی که فضاهای فرح بخش و زیبایی را فراهم آورده‌اند به همراه دامنه کوه‌ها و سواحل رودخانه‌ها از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی شهرستان اقلید به شمار می‌آیند. از اماکن مقدسه و تاریخی منطقه می‌توان امامزاده‌ها و مسجد جامع شهر که قدمت آن به شش صد سال قبل می‌رسد را نام برد.

وجه تسمیه

اقلیداولین شهر بزرگ از نظر جمعیت در شمال فارس است. درباره واژه اقلید گمانهایی چند وجود دارد اما گمانی که بیشتر تاریخ نویسان نسبت به آن اتفاق نظر دارند، این واژه همانا عربی شده واژه کلید است. در گویش مردم نیز به صورت کلید و کلیل هنوز به کار می‌رود که گونه‌ای از واژه اکلیل است.

اقلید کلمه‌ای عربی و به معنی کلید و احتمالا کلید یک کلمه یونانی می‌باشد. این شهر به دروازه و کلید گشایش و فتح فارس مشهور بوده و در گذشته یکی از بلاد مهم به شمار می‌رفته‌است. کلید به مرور زمان به کلیل و بعد به اقلید تغییر نام پیدا نمود و هنوز هم عده‌ای به آن کلیل می‌گویند و مفهوم مجازی آن، کلید گشایش سرزمین فارس است. به این معنی که هر‌کس می‌خواسته فارس را فتح کند، اول بایستی اقلید را فتح کند. اقلید شهر کهن‌سالی است و در دوران‌های پیش از اسلام منطقه آبادی بوده‌است. هم اکنون از دوران ساسانیان چند اثر ارزنده در اقلید و پیرامون آن وجود دارد که حوض دختر گبر با سنگ‌نوشته پهلوی‌اش یکی از آن هاست.

در فارسنامه ابن بلخی درباره اقلید چنین نوشته شده‌است: «اقلید شهرکی کوچک است و حصاری دارد و جامع و منبر دارد و هوای آن در سردسیر معتدل است و درست، آب آن خوش است و روان، [و در آن] میوه باشد از هر نوعی ... ». هم چنین در فارسنامه ناصری نیز درباره اقلید چنین می‌خوانیم : «اقلید در دامنه کوهای زاگرس قرار دارد. رودخانه از میان آن جاری است در دو جانب این رودخانه باغ‌های پر از درختان سردسیری است مکانی با صفا و نزهت گاهی دلگشا است.

اقلید دارای دانشگاه آزاد و آموزشکده دختران، دانشگاه پیام نور، دانشگاه دولتی و مجموعه بزرگ علمی مذهبی مدینه العلم میباشد.

اقلید همچنین دارای کارخانه‌های قند، واگن سازی، الکل سازی، پلی‌اتیلن، آرد، شیر پاستوریزه، استیل سازی و ... می‌باشد.

پیشینه تاریخی

از آنجا که اقلید چهارمین شهر مرتفع ایران و مرتفع‌ترین شهر استان فارس به شمار می‌رود تا جایی که این ارتفاعات به علت مشرف بودن و جایگاه فلاتی شکل آن بر سرزمین فارس در ادوار گذشته بوده، موقعیت و تسلط خاص دفاعی داشته و دارای پایگاه نظامی بوده، به گونه‌ای که فتح آن به منزله تصرف تمام خاک فارس بشمار می‌آمده‌است و بدین سبب آن را کلید فارس گفته‌اند.

پیشینه منطقه با توجه به نشانه‌هایی که در دسترس است به پایان دوره نوسنگی یعنی یک هزار سال پیش از میلاد می‌رسد. آثار تاریخی مانند حوضچه دختر گبر، کتیبه تنگه براق، کوشک زر، کتیبه کوه بل(Bell)، باتلاق گور بهرام و چشمه شیرین، تل باکون (بکان) و چند نشانه کوچک و بزرگ دیگر گواه بر قدمت تاریخی این قلمرو است.

در گذشته جاده اصلی اصفهان - شیراز از اقلید می‌گذشته‌است وبهمین دلیل نقشی مهم‌تر و کلیدی تر از سایر شهرستانها در تحرک فعالیتهای اقتصادی واجتماعی سرزمین پارس داشته‌است.

این شهر زمانی گوشه‌ای از شاهنشاهی هخامنشیها به نام آزارگاتا و مرکز تربیت اسب جنگی کوروش به شمار می‌آمده‌است.[رجوع شود به کاوش های مقدماتی باستان شناسی، نجات بخشی تپه مهر علی فارس (اقلید فارس)]

کاوش های باستان شناختی تپه مهرعلی فارسی به منظور عملیات نجات بخشی این محوطه ناشی از آبگیری سد ملاصدرا بر روی رودخانه سفید در شمال استان فارس می باشد که یکی از سرشاخه های اصلی رودخانه کر می باشد. سد ملاصدرا در ۶۰ کیلومتری بالادست سد درودزن واقع گردیده که عملیات احداث آن از سال ۱۳۸۰ آغاز گردید و از نوع سد خاکی می باشد. آبگیری این سد در فروردین ۱۳۸۴ آغاز شد که باعث به زیر آب رفتن چند محوطه باستانی در این منطقه گردیده است. بر اساس برنامه بررسی صورت گرفته در محدوده آبگیری سد ملاصدرا آثاری از چند محوطه باستانی به دست آمد که مهم ترین آنها، تپه مهرعلی فارسی مربوط به دوره های پیش از تاریخ است. با توجه به اهمیت تپه مهرعلی فارسی در شناخت فرهنگ های شمال استان فارس و به زیر آب رفتن این محوطه در چند ماه بعد از آبگیری، ضرورت برنامه کاوش اضطراری ایجاب گردید تا با تشکیل یک هیاًت مشترک از پژوهشکده باستان شناسی و همچنین سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان فارس، بخش هایی از این محوطه مورد حفاری قرارگیرد. این برنامه از یک مرداد ۱۳۸۵ آغاز و تا ۳۰ مهر ۱۳۸۵ تداوم یافت. در واقع مهم ترین اهداف کاوش، شناخت لایه نگاری و توالی سکونتی این تپه و نیز آگاهی از نحوه ساختار اجتماعی، فرهنگی ومعیشتی ساکنان یکجانشین یا کوچ نشین آن بوده است تا بتوان به درکی فراگیر از چگونگی فرایندها و دگرگونی های فرهنگی شکل یافته در این حوضه از منظری کلی بپردازیم. گمانه های ایجاد شده در نقاط مختلف تپه شامل؛ دو ترانشه به منظور شناخت لایه نگاری، که یکی از آنها در بلندترین نقطه مرکزی تپه به نامJ۱۲ به ابعاد ۲ در۲ متر می باشد و دیگری به نام ترانشه پله ای، در دامنه شرقی تپه، در مربع های G۱۷، G۱۸، G۱۹ و G۲۰ به ابعاد ۲ در ۲۰ متر. علاوه براین به منظور مطالعه ساختار اجتماعی، سه گمانه ۵ در ۵ متر در پایین ترین محدوده نقطه مرکزی تپه در کنار یکدیگر به نام های F۱۰، F۱۱ و G۱۱ حفر گردید. سه ترانشه دیگر نیز در قسمت دامنه شرقی تپه به ابعاد ۵ در ۵ متر در مربع های E۵، E۴ و E۳ مورد حفاری قرار گرفت.

مکان‌های دیدنی و تاریخی

پارک انقلاب(چشمه چغور سیاه)، پارک پارسیان، تفرج گاه محمد رسول الله، سرداب، بید سبحان، دامنه‌های کوه بل، دریاچه کافتر، آبشار تنگ براق، قدمگاه سِده، چشمه بالنگان حاجی آباد، گور بهرام آسپاس، باغ گل خارستان و فی منی حسن آباد چشمه‌های متعددی که فضاهای فرح بخش و زیبایی را فراهم آورده‌اند به همراه دامنه کوه‌ها و سواحل رودخانه‌ها از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی شهرستان اقلید به شمار می‌آیند.

از اماکن مقدسه و تاریخی منطقه می‌توان امامزاده‌ها و مسجد جامع شهر که قدمت کتیبه تعمیر آن به شش صد سال قبل می‌رسد را نام برد.

هم‌چنین قلعه‌های قدیمی مانند قلات و شهر آشوب و کاروانسراهای کناس و ... از جاذبه‌های مهم تاریخی منطقه به شمار می‌آیند.

شهر اقلید در ۱۷ کیلومتری چهار راهی بزرگراه اصفهان – شیراز و یزد – یاسوج (طریق الرضا (ع)) قرار دارد. و از جنوب به شهرستان‌های مرودشت و سپیدان، از شمال به شهرستان آباده، از غرب به شهرستان سمیرم و یاسوج و از شرق به شهرستان‌های خرمبید و پاسارگاد محدود است.

مرکز شهرستان، شهر اقلید است و تا شیراز ۲۷۵ کیلومتر، تا اصفهان ۲۳۰ کیلومتر، تا یزد۲۱۰ و تا یاسوج ۱۸۰ کیلومتر فاصله دارد.

به دلیل بارش برف در زمستان مناظر برفی بسیار زیبایی در فصول پاییز و تابستان چشم را می‌نوازد و در فصل بهار و تابستان چشمه سارهای جوشان و رودهای خروشان تفرج گاههای بی بدیلی را پدید می‌آورد.

واحدهای اقامتی در تمام طول سال و مدارس در تعطیلات نوروزی و فصل تابستان پذیرای میهمانان و گردشگران می‌باشند.

مسجد جامع اقلید

مسجد جامع اقلید یکی از مساجد قدیمی می‌باشد که از گذشته‌های دور مکانی مقدس بوده و کتیبه‌ای چوبی مبنی بر تعمیر مسجد در سال ۸۴۹ هجری قمری و منبر منبت کاری شده‌ای مربوط به دوران صفوی ساخته شده به سال ۱۰۰۸ هجری قمری دارد که ارزشهای هنری فراوانی دارد.

امامزاده عبدالرحمن (ع)

در پای تپه‌ای کوچک بارگاه امامزاده عبدالرحمن از نوادگان امام حسن مجتبی (ع) قرار دارد که گلزار شهدای گلگون کفن در کنار آن قرار دارد در مرکز شهر امامزاده زینب خاتون(س) و در حومهٔ آن امامزاده زبیده خاتون (س)قرار گرفته‌است.

• حوض دختر گبر و کتیبه پهلوی :

در مرکز شهر تپه سنگی قلات حوض دختر گبر شامل سه پله و یک حوض با عمق کم وجود دارد که بر دیوارهٔ آن کتیبه‌ای به خط پهلوی ساسانی به طول۲ متر و عرض ۸۸سانتیمتر کنده شده‌است.

• پارک انقلاب :

در مجاورت شهر اقلید چشمه سار چغر سیاه قرار گرفته‌است که پارک انقلاب و گلزار شهدای در کنار این چشمه واقع شده‌است.

• چشمه رسول الله (ص) :

از زیر یک تپه سنگی، آب زلالی می‌جوشد که تفرجگاه محمد رسول الله را پدید آورده‌است. بر بلندای این تفرجگاه سنگ دُل دُل قرار دارد که نوعی نیایشگاه بوده‌است.

• امامزاد سید محمد کافتر :

این مجموعهٔ زیارتی – سیاحتی شامل بارگاه امامزاده سیدمحمد از نوادگان حضرت عباس (ع)، دریاچه کافتر، قلعه کافوری و کوههای سر به فلک کشیده یکی از زیباترین مناطقی است که پذیرای خیل مشتاقان و علاقمندان است.

• چشمه گور بهرام آسپاس :

در کنار روستای آسپاس چشمه‌ای قرار دارد که نقل شده بهرام گور در هنگام شکار در آن فرو رفته‌است. بیشه زارهای سرسبز و قلعه بهرام گور و کوه شکارگاه و.... از جمله جاهای دیدنی مجاور این چشمه‌است.

• چشمه بالنگان حاجی آباد :

مجاور روستای حاجی آباد تفریح گاه چشمه بالنگان خستگی را از جسم و جان مسافران جاده طریق الرضا می‌زداید.

• قدمگاه شهر سده :

درختان کهنسال چشمهٔ قدمگاه را که از زیر کوه می‌جوشد در برگرفته‌است. نزدیک به شهر سده با آثاری مانند تپه نقاره خانه، تپه فیلی و تپه مهرعلی فارس از ویژگیهای این تفرجگاه زیبا می‌باشد.

• تنگ براق و کتیبه ساسانی :

در دره‌ای زیبا فرو ریختن آب از صخره‌های بلند بهشتی را پدید آورده‌است که خنکای نسیم آن روح فزاست. در مجاور آبشار زیبای آن کتیبه‌ای به خط پهلوی از دوران ساسانی به جای مانده‌است.

• چشمه چهل شهیدان دژکرد :

در مجاورت دهستان دژکرد زلال آب چشمه ساران در پای کوههای بلند با درختان با طراوت خویش تپه ماهورهای زیبا و جنگلی را طی می‌کند.

• ‌امامزاده اسماعیل (ع) :

در روستایی به همین نام کوههای پوشیده از جنگل و باغهای مو بارگاه مقدس امامزاده اسماعیل (ع) را در بر گرفته‌اند که تفریحگاه غوره دان در مجاور آن قرار دارد.

دهها اثر باستانی و چشمه و قنوات در سراسر شهرستان پراکنده‌است.